Hát xẩm là một hình thức nghệ thuật dân gian đặc trưng của Việt Nam gắn liền với sự phát triển của đất nước, văn hóa dân tộc. Vậy hát xẩm là gì? Nguồn gốc hình thành và đặc điểm của dòng nghệ thuật này là như thế nào. Hãy cùng Hào Quang Group tìm hiểu thêm về hát xẩm thông qua bài viết dưới đây nhé.
Hát xẩm là gì?
Hát xẩm không chỉ là một hình thức giải trí mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc truyền bá kiến thức, giáo dục đạo đức và phản ánh các vấn đề xã hội. Các nghệ sĩ xẩm thường được xem là những “nghệ sĩ dân gian”, có khả năng phản ánh đời sống và tâm tư của người dân một cách chân thực và sống động.
Hát xẩm có tên tiếng anh là songs of a strolling blind musician (bài hát dạo của một nhạc sĩ mù). Tuy nhiên đây không phải là cái tên chính thức và hiện nay cũng không còn đúng vì dòng nghệ thuật này đã được truyền dạy và gìn giữ bởi những người không khiếm thị.
Nguồn gốc của nghệ thuật hát xẩm
Tuy nhiên đây cũng chỉ là nguồn gốc dựa trên thánh tích chứ trên thực tế chính sử ghi lại vua Trần Thánh Tông không có hoàng tử tên Đĩnh hay Toán. Theo nghiên cứu trên các tài liệu thì hát xẩm ra đời vào khoảng thế kỷ 14-15 (những năm 1500-1600) ban đầu chúng được coi là hát rong, hát dạo của những người mù, người nghèo. Hát xẩm phát triển mạnh mẽ trong suốt các thế kỷ sau đó, trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của người dân Bắc Bộ.
Đặc điểm của hát xẩm là gì?
- Nghệ sĩ hát xẩm thường gắn liền với những người mù hoặc có hoàn cảnh khó khăn, sống bằng nghề hát rong.
- Lời ca trong hát xẩm thường mang tính kể chuyện, phản ánh cuộc sống đời thường, các câu chuyện dân gian, hoặc phản ánh hiện thực xã hội qua từng thời kỳ. Các bài hát xẩm có thể dài, gồm nhiều đoạn khác nhau, mỗi đoạn là một phần của câu chuyện. Lời ca thường sử dụng ngôn ngữ mộc mạc, gần gũi, dễ hiểu.
- Các nhạc cụ thường dùng của hát xẩm như đàn bầu, đàn nhị (đàn cò), trống nhỏ hoặc các nghệ sĩ cũng sử dụng các loại nhạc cụ khác như sáo, đàn nguyệt,…
- Nghệ sĩ hát xẩm thường phải biết truyển tải cảm xúc, biểu cảm qua giọng hát và diễn xuất để thu hút khán giả. Nghệ nhân phải bộc lộ rõ tâm tư, tình cảm của mình trong từng lời ca, tiếng hát và cách chơi nhạc cụ.
- Hát xẩm thường được biểu diễn tại các chợ, bến đò, hoặc các điểm đông người qua lại. Điều này giúp các nghệ sĩ dễ dàng tiếp cận với khán giả và kiếm sống từ nghệ thuật của mình. Khán giả của hát xẩm thường là những người dân lao động, tầng lớp bình dân, vì vậy nội dung và phong cách biểu diễn của hát xẩm rất gần gũi và dễ tiếp cận.
- Hát xẩm không chỉ là một hình thức giải trí mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc giáo dục và truyền bá các giá trị văn hóa, đạo đức. Các bài hát xẩm thường chứa đựng những câu chuyện về cuộc sống đời thường và các vấn đề xã hội, giúp người nghe tiếp cận với thực tế một cách chân thực và sống động.
- Dù không còn phổ biến như trước, nhưng hát xẩm vẫn được bảo tồn và phát triển thông qua các buổi biểu diễn, chương trình nghiên cứu, và phục dựng.Sự quan tâm của cộng đồng và các nhà nghiên cứu đã góp phần duy trì và phát huy giá trị văn hóa độc đáo của hát xẩm.
Các làn điệu của nghệ thuật hát xẩm
| Tên làn điệu | Đặc điểm |
| Xẩm Thập Ân |
Điệu Thập Ân là điệu Xẩm chính tông của nghệ thuật Hát Xẩm. Thập Ân là 10 điều ân nghĩa. Làn điệu nàykể về công lao sinh thành, dưỡng dục của cha mẹ đối với con cái đồng thời nhắc nhở con cái phải nhớ đến công lao của cha mẹ để báo hiếu.Trước kia, Thập Ân thường được hát ở bờ sông, góc chợ, thỉnh thoảng cũng được mời hát ở các đám hiếu với sự da diết, nhẹ nhàng, sâu lắng, dễ đi vào lòng người.
|
| Xẩm Phồn Huê |
Đây là làn điệu thường được sử dụng để thể hiện sự đồng cảm của các nghệ nhân với những người phụ nữ thời phong kiến với nội dung thuật lại những đau khổ, tủi nhục mà những người phụ nữ phải chịu đựng, chỉ trích thói xấu của chồng, xã hội.
|
| Điệu Riềm Huê | Còn được gọi với các tên xẩm Huê Tình những bài hát có tiết tấu vui tươi mà những cặp nam thanh, nữ tú chơi đùa cùng nhau, nhưng cũng có thể là ca ngợi cảnh đẹp quê hương, tình huynh đệ,…Kết hợp cùng với giai điệu trống cơm các nghệ nhân truyền tải được nhiều màu sắc tâm tư tình cảm. |
| Điệu Chênh Bong | Thường là những bài hát vui vẻ, phấn khởi, châm biếm đả kích,…mang nét trữ tình, duyên dáng. |
| Điệu Hò bốn mùa | Còn được gọi là Hò khoan được trình diễn bởi một tập thể và nó khác với các loại xẩm khác vì chúng được sử dụng trong công việc của nông dân, hát hò trong lúc lao động để nâng cao tinh thần và khi du nhập ra phố thị thì các nghệ nhân mới biến tấu để phù hợp hơn. |
| Điệu Hát ai | Có tính chất than thở, oán trách song lại pha chút hài hước với nội dung than thở về cuộc đời, xã hội những bất công khổ cực trong cuộc sống. Hát Ai chỉ được xuất hiện ở một số đoạn nhất định có nội dung thương thảm, ai oán trong các bài xẩm dài hoặc xẩm kể chuyện. |
| Xẩm sai | Bắt nguồn từ các nghi lễ trừ tà của các thầy thời xưa, trong hát xẩm được vận dùng vào để đả kích thói hư tật xấu của người đời. |
| Điệu Ba bậc | Là làn điệu khá độc đáo của nghệ thuật hát xẩm, thiên về tính tự sự nhưng gắn với tình yêu đôi lứa, tình cảm vợ chồng. Lời thơ thường mang tính bác học, dành cho đối tượng tri thức. |
| Xẩm Hà Liễu | Làn điệu này thường là những câu hát kể rầu thương cảm về nỗi tủi nhục, khổ cực của người phụ nữ trong xã hội trước. Điệu này thường hát với nội dung rất dài có khi lên tới 10 khổ thơ chứ không phải hát vặt. |
| Xẩm tàu điện | Rà đời trong thế kỷ XX tại Hà Nội, sân khấu của các nghệ sĩ xẩm là các chính chuyến tàu mưu sinh của họ. |
Mỗi làn điệu của hát xẩm mang một màu sắc riêng, phản ánh đa dạng các khía cạnh của cuộc sống và tâm tư tình cảm của con người. Những làn điệu này không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn mang ý nghĩa văn hóa và xã hội sâu sắc, góp phần làm nên sự phong phú và độc đáo của nghệ thuật hát xẩm.
Nội dung, ca từ trong hát xẩm
Hát xẩm giống như hình thức hát nói, vừa hát vừa kể chuyện mang tính tự sự và lời văn thường kể về những câu chuyện trong cuộc sống đời thường của người dân thể hiện tâm tư khát vọng của người dân, nông dân, thị dân trong xã hội phong kiến đồng thời phản ánh những suy nghĩ của bản thân trước xã hội, nhà nước thời bấy giờ. Bên cạnh đó các bài hát xẩm thường đề cập đến tình yêu nam nữ, tình cảm vợ chồng, tình cảm giữa cha mẹ và con cái chứa đựng những bài học luân lý, khuyên răn con người sống đạo đức, yêu thương và giúp đỡ lẫn nhau.
Ca từ trong hát xẩm chịu ảnh hưởng sâu sắc của ca dao, tục ngữ thường sử dụng ngôn ngữ mộc mạc, giản dị, gần gũi với đời sống hàng ngày của người dân. Điều này giúp người nghe dễ hiểu và cảm nhận. Đồng thời hát xẩm thường có vần điệu uyển chuyển, linh hoạt, dễ thuộc, dễ nhớ. Sự phối hợp nhịp nhàng giữa lời ca và giai điệu tạo nên sự hấp dẫn và lôi cuốn cho người nghe. Lời ca thường rất biểu cảm, sinh động, thể hiện rõ cảm xúc và tâm trạng của nhân vật. Nghệ sĩ xẩm thường sử dụng ngôn ngữ giàu hình ảnh và cảm xúc để truyền tải câu chuyện và thông điệp.
Nhạc cụ sử dụng trong hát xẩm là gì?
- Đàn nhị (đàn cò): Đàn nhị là một loại đàn dây có hai dây, được chơi bằng cung vĩ. Âm thanh của đàn nhị mềm mại, sâu lắng, rất phù hợp với các bài hát mang tính tự sự. Đàn nhị thường dùng để bổ trợ và tăng thêm sự phong phú cho giai điệu, tạo nên nền âm nhạc sâu lắng cho hát xẩm.
- Đàn bầu: Đàn bầu là nhạc cụ truyền thống độc đáo của Việt Nam, chỉ có một dây và được chơi bằng que gẩy. Đàn bầu thường dùng để dẫn dắt giai điệu chính, tạo nên âm hưởng đặc trưng cho các bài hát xẩm.
- Sênh: Giúp duy trì nhịp điệu cho bài hát, đảm bảo rằng cả nhóm nhạc cụ và giọng hát đều theo đúng nhịp.
-
Trống mảnh (trống xẩm): Là một loại trống nhỏ, được làm từ thân cây và bịt da ở hai đầu thường được sử dụng để giữ nhịp và tạo thêm sự sinh động, nhấn mạnh trong các bài hát xẩm.
-
Phách: Là một cặp thanh gỗ hoặc tre, được gõ vào nhau được sử dụng để giữ nhịp cho bài hát, giúp nghệ sĩ duy trì tốc độ và nhịp điệu chính xác.
-
Đàn nguyệt (đàn kìm): Là một loại đàn dây có mặt tròn như mặt trăng, có hai dây và cần đàn dài, thường được sử dụng để chơi giai điệu và hòa âm, tạo nên sự phong phú và đa dạng cho các bài hát xẩm.
- Một số nhạc cụ khác phải kể đến như: Đàn bầu, đàn giáo, thanh la, đàn đáy,…
Những nghệ nhân và bài hát xẩm nổi bật
Những nghệ nhân xẩm nổi bật
Là một trong những nghệ nhân hát xẩm nổi tiếng nhất của Việt Nam, bà Hà Thị Cầu sinh ra trong một gia đình có truyền thống hát xẩm ở Ninh Bình. Bà bắt đầu học hát xẩm từ khi còn nhỏ và trở thành nghệ nhân hát xẩm tài ba. Bà đã giữ gìn và phát huy nghệ thuật hát xẩm trong suốt cuộc đời mình. Những buổi biểu diễn của bà mang đậm tính nghệ thuật và đã truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ nghệ sĩ trẻ. Tác phẩm tiêu biểu: “Xẩm Thập Ân”, “Xẩm Huê Tình”, “Xẩm Chợ”.
Nhạc sĩ Thao Giang
Nghệ sĩ nhân dân Thanh Ngoan
Những bài hát xẩm nổi bật
- Dạo chơi Long Thành
- Hát văn nhớ mẹ ta xưa
- Xẩm Thập ân
- Xẩm Giọt nước cánh bèo
- Xẩm ngược đời
- Xẩm Huế Tình
- Luận về kẻ dở người hay
Nghệ thuật hát xẩm ngày nay có bị mai một
Bảo tồn và phát triển: Các nghệ sĩ và nhà nghiên cứu đã và đang thực hiện nhiều dự án bảo tồn hát xẩm, bao gồm việc sưu tầm, ghi âm, và ghi chép lại các bài hát xẩm truyền thống. Nhiều tổ chức và cá nhân đã nỗ lực giữ gìn và truyền bá loại hình nghệ thuật này. Hát xẩm được truyền dạy trong các trường học, trung tâm văn hóa, và qua các lớp học cộng đồng. Những nghệ nhân giàu kinh nghiệm đã truyền dạy kỹ thuật và nghệ thuật hát xẩm cho thế hệ trẻ.
Biểu diễn và quảng bá: Hát xẩm được biểu diễn tại các sự kiện văn hóa, lễ hội, và các chương trình nghệ thuật trong và ngoài nước. Các buổi biểu diễn thường thu hút sự quan tâm của khán giả và giới truyền thông. Ngoài các buổi biểu diễn truyền thống tại các chợ, bến đò, hát xẩm còn được đưa lên các sân khấu hiện đại, kết hợp với ánh sáng, âm thanh và công nghệ để tạo nên những buổi biểu diễn hấp dẫn.
Tôn vinh và ghi nhận: Nhiều nghệ nhân hát xẩm đã được vinh danh và ghi nhận công lao trong việc bảo tồn và phát triển nghệ thuật truyền thống. Các giải thưởng, bằng khen, và danh hiệu nghệ nhân ưu tú đã được trao tặng để tôn vinh đóng góp của họ.
Hát Xẩm được công nhận là di sản văn hoá phi vật thể quốc gia vào tháng 1 năm 2022 đã đánh dấu thành quả nỗ lực của Sở Văn hoá và Thể thao cũng như của các nghệ sĩ yêu thích nghệ thuật này. Một số câu lạc bộ Xẩm nổi tiếng tính đến hiện nay phải kể đến như:
- Câu lạc bộ xẩm Hà Thành (Hà Nội)
- Câu lạc bộ xẩm Hải Thành (Hải Phòng)
- Câu lạc bộ xẩm chợ Đồng Xuân (Hà Nội)
- Câu lạc bộ xẩm Yên Nhân (Yên Mô, Ninh Bình)
- Câu lạc bộ xẩm xã Yên Phong (Yên Mô, Ninh Bình)
- Và một số CLB xẩm tại Quảng Ninh, Nam Định, Vĩnh Phúc, Thái Bình, Thanh Hóa.
Các thiết bị âm thanh sử dụng nghe hát xẩm hay nhất
Những yếu tố cần lưu ý khi chọn những thiết bị để nghe xẩm đảm bảo thiết bị âm thanh có khả năng tái tạo âm thanh rõ ràng và cân bằng, giúp nghe được các chi tiết tinh tế trong hát xẩm. Chọn thiết bị phù hợp với kích thước và cấu trúc của không gian nghe để đạt được hiệu suất âm thanh tốt nhất.Các thiết bị âm thanh chất lượng sẽ giúp bạn thưởng thức hát xẩm với chất lượng âm thanh tốt nhất, mang lại trải nghiệm nghe nhạc phong phú và đầy cảm xúc.
Bài viết này đã cung cấp những thông tin với chủ đề hát xẩm là gì? Và những đặc điểm, nguồn gốc của loại hình nghệ thuật của Việt Nam. Hy vọng với bài viết này bạn đã có thểm những kiến thức bổ ích và thú vị về chủ đề này. Hãy theo dõi Hào Quang Group để biết thêm nhiều những kiến thức âm thanh thú vị khác nhé.
