Hát Then là một loại hình nghệ thuật dân gian đặc trưng của các dân tộc Choang, Tày và Nùng. Cùng với Chèo, ca trù, đờ ca tài tử thì hát Then cũng là một loại hình nghệ thuật dân gian tiêu biểu của Việt Nam. Vậy hát Then là gì? Nguồn gốc và đặc điểm của nghệ thuật hát Then, hãy cùng Hào Quang Group tìm hiểu chi tiết thông qua bài viết dưới đây nhé.
Hát then là gì?
Hát Then là một loại hình nghệ thuật dân gian truyền thống của người Tày, Nùng và Thái ở vùng cao phía Bắc, Việt Nam. Hát Then còn được gọi là “điệu hát thần tiên” hay điệu hát “trời” bởi theo quan niệm của người Tày thì Then có nghĩa là “trời”. Cũng có nhiều ý kiến cho rằng hát Then là được đọc chệch đi từ Thiên (天, tian).
Đây là một loại hình diễn xướng âm nhạc tín ngưỡng dân gian được dùng trong các lễ ầu mùa, cầu yên, cấp sắc…dùng để thay lời muốn nói và bày tỏ nỗi niềm. Hát Then kết hợp giữa âm nhạc, hát, và kể chuyện, thường được biểu diễn trong các dịp lễ hội, nghi lễ tôn giáo, và các sự kiện cộng đồng.
Hát Then có vai trò rất quan trọng trong các nghi lễ tôn giáo, thể hiện sự giao tiếp giữa con người và các vị thần linh. Đây là một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa tinh thần của người Tày, Nùng, và Thái, giúp duy trì và truyền bá các giá trị văn hóa, lịch sử. Hát Then đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, điều này góp phần bảo tồn và phát huy giá trị của loại hình nghệ thuật này.
Nguồn gốc của hát then
Nguồn gốc của Hát Then gắn liền với đời sống văn hóa và tín ngưỡng của người Tày, Nùng, và Thái ở vùng núi phía Bắc Việt Nam. Theo truyền thuyết và dân gian, Hát Then có nguồn gốc từ các nghi lễ tâm linh, đặc biệt là nghi lễ cầu Then, tức là cầu sự ban phước từ Then (trời).
Hát Then theo lịch sử được cho là đã xuất hiện từ thế kỷ 15-16, khi triều đình nhà Mạc xảy ra biến cố và chạy lên Cao Bằng để xây dựng thành quách. Trong số các quan viên có Đệ Phụng và Đế Đáng có niềm đam mê với âm nhạc, ca hát chính vì vậy đã lập ra các tính tẩu là tiền đề cho hát Then sau này.
Sau khi triều đình nhà Mạc tan ra dân chúng Cao Bằng và các tỉnh lân cận đã học theo và lưu truyền để có hát Then ngày nay. Loại hình nghệ thuật cũng trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu của các đồng bài dân tộc, gắn liền với sự phát triển của các tín ngưỡng thờ cúng thần linh và tổ tiên và các dịp lễ hội như hội làng, cầu đảo của gia đình, dòng họ, trừ tà,…
Trong quá trình phát triển, Hát Then đã trải qua nhiều biến đổi, từ việc là một nghi lễ tôn giáo trở thành một loại hình nghệ thuật biểu diễn phổ biến trong các lễ hội văn hóa. Các nghệ nhân hát Then ngày nay không chỉ duy trì các nghi lễ truyền thống mà còn sáng tạo, đưa vào các yếu tố mới, phù hợp với bối cảnh hiện đại.
Nhờ những giá trị văn hóa, nghệ thuật và tâm linh độc đáo, Hát Then đã được bảo tồn và phát huy, không chỉ trong cộng đồng người Tày, Nùng mà còn lan tỏa rộng rãi, được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Đặc điểm của nghệ thuật hát then
Ở mỗi vùng miền khác nháu sẽ có những dị bản khác nhau để hát Then phù với với phong tục của địa phương đó. Tuy nhiên nhìn chung nghệ thuật hát Then sẽ có những đặc điểm chung như:
Hình thức biểu diễn
Hình thức biểu diễn Hát Then mang tính chất truyền thống, kết hợp giữa âm nhạc, lời ca và diễn xuất. Các nghệ sĩ Then hay còn được gọi là thầy Then là người dẫn dắt buổi lễ hoặc buổi biểu diễn họ là người diễn chính. Thầy Then thường đóng vai trò như một người trung gian giữa thế giới con người và tâm linh. Họ thường là những người có uy tín trong cộng đồng, có hiểu biết sâu rộng về các nghi lễ tôn giáo và văn hóa dân gian. Thầy Then vừa là người hát chính vừa là người chơi nhạc cụ truyền thống như kèn, trống, đàn gáo và được thể hiện qua giọng hát đặc trưng và giai điệu đa dạng.
Bên cạnh thầy Then, còn có một nhóm người phụ họa, thường là những người cùng dân tộc, hỗ trợ hát và tham gia diễn xuất. Họ có thể đóng vai trò là các nhân vật trong câu chuyện, hoặc đơn giản là tạo thêm sức sống cho buổi biểu diễn qua các động tác múa và lời ca.
Nhạc cụ trong biểu diễn
Trong buổi hát Then người biểu diễn sẽ dùng các nhạc cụ đa dạng như đàn tính, chùm xóc nhạc, quạt, thể âm dương và kiếm.
- Đàn tính: Đây là nhạc cụ chính trong hát Then, có ba dây và cần đàn dài. Đàn tính được sử dụng để tạo nền nhạc, đồng thời cũng được dùng để nhấn mạnh những đoạn quan trọng trong câu hát. Đây được xem là hồn cốt trong nghệ thuật hát Then, được dùng để thay lời muốn nói để bày tỏ mong muốn với thần linh, ông trời.
- Các nhạc cụ khác: Chùm xóc nhạc, quạt, thể âm dương và kiếm cũng thường được sử dụng để tạo thêm âm sắc phong phú cho buổi biểu diễn.
Lời hát của nghệ thuật hát then
Lời hát trong nghệ thuật Hát Then có vai trò quan trọng trong việc truyền tải nội dung, cảm xúc, và triết lý sống của người Tày, Nùng. Những bài hát Then thường được sáng tác bằng tiếng Tày hoặc tiếng Nùng, và có thể chia thành nhiều thể loại khác nhau tùy vào mục đích biểu diễn như cầu phúc, trừ tà, hay kể chuyện. Lời hát Then có tới 35 chương được chia thành các đoạn khác nhau tùy theo từng nghi lễ và mục đích sử dụng. Ca từ trong hát then như một cầu nối giữa con người với thần linh giúp người ta có thể xin những mong ước của mình tới trời.
Không gian biểu diễn
Hát Then thường được biểu diễn trong các dịp lễ hội hoặc nghi lễ tôn giáo quan trọng của người Tày, Nùng. Không gian thường được trang trí trang nghiêm, với bàn thờ, nến, và các vật phẩm tôn giáo. Ngoài nghi lễ, Hát Then cũng được biểu diễn trên các sân khấu văn nghệ, tại các lễ hội văn hóa, với mục đích giới thiệu và bảo tồn di sản văn hóa dân tộc.
Trang phục biểu diễn
Trang phục hát Then có nhiều loại đa dạng hơn như các chàng trai cô gái Tày trong bộ áo chàm, váy tơ hoặc sử dung các trang phục truyền thống. Người biểu diễn hát then thường mặc trang phục truyền thống của người Tày, Nùng, bao gồm áo dài, váy, và khăn đội đầu. Trang phục thường có màu sắc trang nhã, thể hiện tính trang nghiêm và tôn kính đối với các vị thần linh.
- Nam giới: Áo tứ thân xẻ ngực, cổ tròn cao, không cầu vai, xẻ tà và cài cúc vải, có hai túi nhỏ phía trước. Người Nùng thì mặc áo chàm.
- Nữ giới: Áo cánh, áo dài năm thân, quần váy, thắt lưng, khăn đội đầu và hài vải.
Nghi lễ trong hát then
Nghi lễ trong Hát Then là một phần quan trọng, gắn liền với tín ngưỡng và đời sống tâm linh của người Tày, Nùng. Các nghi lễ này thường được thực hiện bởi thầy Then và có ý nghĩa sâu sắc trong việc cầu nguyện, tạ ơn, và giao tiếp với các vị thần linh. Và các nghi lễ phải trải qua các chặng đường quan trọng.
Lời hát của nghệ thuật hát then
Lời hát trong nghệ thuật Hát Then có vai trò quan trọng trong việc truyền tải nội dung, cảm xúc, và triết lý sống của người Tày, Nùng. Những bài hát Then thường được sáng tác bằng tiếng Tày hoặc tiếng Nùng, và có thể chia thành nhiều thể loại khác nhau tùy vào mục đích biểu diễn như cầu phúc, trừ tà, hay kể chuyện. Dưới đây là một số đặc điểm nổi bật của lời hát trong nghệ thuật Hát Then:
Ý nghĩa của nghệ thuật hát then
Nghệ thuật Hát Then có ý nghĩa sâu sắc đối với cộng đồng người Tày, Nùng, không chỉ về mặt văn hóa mà còn về mặt tâm linh, xã hội và giáo dục.
- Gắn kết cộng đồng: Nghệ thuật hát Then là một hoạt động nghệ thuật truyền thống của cộng đồng người Choang và Nùng. Nó đóng vai trò quan trọng trong việc gắn kết cộng đồng tạo ra tinh thần đoàn kết trong cộng đồng. Nó cũng là một cách để mọi người chia sẻ giá trị, lịch sử và truyền thống của dân tộc.
- Tôn vinh thần linh, tổ tiên: Hát Then thường gắn liền với các nghi lễ cầu phúc, trừ tà, hay các nghi lễ tạ ơn tổ tiên và thần linh. Qua các buổi Hát Then, thầy Then có thể giao tiếp với thế giới thần linh, cầu xin sự bảo trợ và phù hộ cho cộng đồng. Hát Then do đó trở thành một hình thức thờ cúng và giao tiếp với các vị thần, tổ tiên. Thông qua các bài hát Then để thể hiện lòng kính trọng, tôn sùng đối với thế giới tâm linh.
- Bảo tồn và truyền bá truyền thống dân tộc: Hát Then là một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của người Tày, Nùng. Các bài hát Then thường chứa đựng các câu chuyện truyền thuyết, lịch sử, các bài học đạo đức, và triết lý sống của các dân tộc giúp thế hệ sau hiểu và gìn giữ những giá trị truyền thống của dân tộc mình. Đây là một hình thức bảo tồn văn hóa phi vật thể, giúp duy trì và phát huy bản sắc dân tộc.
- Di sản văn hóa phi vật thể: Hát Then đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam, nhấn mạnh tầm quan trọng của nghệ thuật này trong việc gìn giữ bản sắc văn hóa của các dân tộc thiểu số. Việc bảo tồn và phát huy Hát Then cũng góp phần làm giàu thêm kho tàng văn hóa của Việt Nam.
- Giáo dục đạo đức và lối sống: Qua các câu chuyện, lời ca trong Hát Then, các bài học về đạo đức, cách ứng xử, và triết lý sống được truyền đạt một cách dễ hiểu và gần gũi. Hát Then giúp giáo dục thế hệ trẻ về những giá trị tốt đẹp như lòng hiếu thảo, sự kính trọng đối với tổ tiên, tình yêu quê hương, và sự hòa hợp với thiên nhiên.
- Giữ gìn ngôn ngữ dân tộc: Lời ca trong Hát Then thường được sáng tác bằng tiếng Tày hoặc tiếng Nùng, góp phần bảo tồn và phát triển ngôn ngữ của các dân tộc này. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và nguy cơ mai một ngôn ngữ dân tộc, Hát Then đóng vai trò quan trọng trong việc giữ gìn và phát triển ngôn ngữ bản địa.
- Thu hút du khách và quảng bá văn hóa: Hát Then là một trong những nét văn hóa đặc sắc của các dân tộc Tày, Nùng, thu hút sự quan tâm của du khách trong và ngoài nước. Việc tổ chức các buổi biểu diễn Hát Then không chỉ giúp bảo tồn nghệ thuật truyền thống mà còn góp phần quảng bá văn hóa, phát triển du lịch địa phương, tạo nguồn thu nhập cho cộng đồng.
Như vậy, Hát Then không chỉ là một loại hình nghệ thuật mà còn mang trong mình nhiều ý nghĩa sâu sắc, từ tâm linh, văn hóa, xã hội đến nghệ thuật. Nó là biểu tượng của bản sắc văn hóa và niềm tự hào của người Tày, Nùng, góp phần làm phong phú thêm nền văn hóa dân tộc Việt Nam.
Các vùng hát then hiện nay
Hát Then là một loại hình nghệ thuật dân gian đặc trưng của các dân tộc Tày, Nùng và Thái, chủ yếu tập trung ở các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam. Bên cạnh đó ở các vùng lân cận Trung Quốc cũng có loại hình nghê thuật này và thường ở vùng có dân tộc Tráng sinh sống. Tuy nhiên hát Then Việt Nam có rất nhiều điểm khác biệt so với hát Then của dân tộc Tráng.
Ở Việt Nam năm 2016 theo thống kê có 16 địa phương tồn tại hát Then trong đó phổ biến nhất là 13 tỉnh miền núi phía Bắc: Hà Giang, Tuyên Quang, Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Bắc Giang, Quảng Ninh, Yên Bái, Lào Cai, Sơn La, Điện Biên, Lai Châu.
Đây được coi là những cái nôi của nghệ thuật Hát Then, nơi mà Hát Then vẫn còn được duy trì và phát triển mạnh mẽ. Hát Then hiện nay được bảo tồn và phát triển ở nhiều tỉnh thành miền núi phía Bắc Việt Nam. Mỗi vùng miền đều có những nét đặc trưng riêng trong cách biểu diễn và nội dung các bài hát Then, góp phần làm phong phú thêm di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc.
Nghệ thuật hát then ngày nay
Nghệ thuật Hát Then ngày nay đã trải qua nhiều biến đổi và phát triển, không chỉ giữ được bản sắc văn hóa truyền thống mà còn mở rộng, hòa nhập với đời sống hiện đại. Hát Then không thể bị mai một mà như nhiều loại hình nghệ thuật dân gian khác chúng cũng được bảo tồn và lưu truyền.
Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa
- Di sản văn hóa phi vật thể: Hát Then đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia của Việt Nam và được UNESCO ghi danh vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2019. Điều này không chỉ khẳng định giá trị của Hát Then mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc bảo tồn và phát triển nghệ thuật này trong bối cảnh toàn cầu hóa.
- Truyền dạy cho thế hệ trẻ: Nhiều địa phương có truyền thống Hát Then như Cao Bằng, Lạng Sơn, Tuyên Quang, và Bắc Kạn đã tổ chức các lớp học, câu lạc bộ văn hóa để truyền dạy nghệ thuật này cho thế hệ trẻ. Điều này giúp duy trì và phát triển Hát Then trong cộng đồng, đảm bảo sự tiếp nối qua các thế hệ.
- Kết hợp với các loại hình nghệ thuật khác: Hát Then ngày nay không chỉ được biểu diễn theo hình thức truyền thống mà còn được kết hợp với các loại hình nghệ thuật khác như múa, nhạc cụ hiện đại, và trình diễn sân khấu. Điều này giúp Hát Then trở nên hấp dẫn và phù hợp hơn với thị hiếu của khán giả hiện đại.
Ứng dụng trong du lịch và văn hóa
- Du lịch văn hóa: Nhiều địa phương đã khai thác Hát Then như một sản phẩm du lịch văn hóa độc đáo, thu hút du khách trong và ngoài nước. Các buổi biểu diễn Hát Then được tổ chức trong các lễ hội văn hóa, sự kiện du lịch, giúp du khách hiểu hơn về nghệ thuật này và văn hóa các dân tộc Tày, Nùng.
- Quảng bá quốc tế: Hát Then cũng đã được giới thiệu trong nhiều sự kiện văn hóa quốc tế, trở thành cầu nối văn hóa giữa Việt Nam và các quốc gia khác. Điều này không chỉ giúp quảng bá Hát Then ra thế giới mà còn tạo điều kiện cho nghệ thuật này được học hỏi và giao lưu với các nền văn hóa khác.
Mặc dù có nhiều nỗ lực bảo tồn, Hát Then vẫn đối mặt với nguy cơ mai một do sự thay đổi trong đời sống hiện đại, sự phát triển của các loại hình giải trí mới. Bên cạnh đó các nghệ nhân hát Then đã khó có thể biểu diễn khiến cho các bài Then cổ bị thất truyền. Chính vì vậy đây cũng là điểm cần báo động để các tỉnh cũng như sở văn hóa có những chính sách bảo tồn đúng đắn và kịp thời.
Các giải pháp để bảo tồn và phát huy nghệ thuật hát then
Để bảo tồn và phát huy nghệ thuật Hát Then, cần thực hiện một loạt các giải pháp đồng bộ, từ việc bảo tồn truyền thống đến việc hiện đại hóa và phát triển nghệ thuật này. Dưới đây là một số giải pháp cụ thể:
- Có những hỗ trợ xứng đáng dành cho các nghệ nhân hát Then để họ gìn giữ, thổi hồn vào các làn điệu Then.
- Tạo lập các hồ sơ, tài liệu về Hát Then, bao gồm các bài hát, nghi lễ, và truyền thuyết liên quan. Cần có các bản ghi âm, video về các buổi biểu diễn để bảo tồn và lưu giữ các giá trị nguyên gốc của nghệ thuật này.
- Tổ chức các lớp học, khóa đào tạo cho các nghệ nhân và thầy Then trẻ tuổi để truyền dạy kỹ năng và kiến thức về Hát Then. Cần có các chương trình đào tạo chuyên sâu về âm nhạc, văn hóa, và các nghi lễ liên quan.
- Tổ chức các lễ hội, buổi biểu diễn, và sự kiện văn hóa thường xuyên để giới thiệu và quảng bá Hát Then đến với công chúng. Các sự kiện này có thể bao gồm các buổi biểu diễn nghệ thuật, hội thảo, và triển lãm.
- Cung cấp các quỹ hỗ trợ cho các hoạt động bảo tồn và phát triển Hát Then, bao gồm việc tổ chức các lớp học, sự kiện văn hóa, và các dự án nghiên cứu.
- Nhà nước, Sở và các ban ngành cần đầu tư hơn cho các hoạt động tổ chức hát Then, đưa hát Then vào trong du lịch để quảng bá với bạn bè quốc tế.
Bằng cách thực hiện những giải pháp này, nghệ thuật Hát Then có thể được bảo tồn, phát huy, và tiếp tục phát triển trong bối cảnh hiện đại, đồng thời giữ vững được bản sắc văn hóa truyền thống của các dân tộc Tày, Nùng và Thái.
Nghe hát then bằng loa nào hay nhất
Đối với nghệ thuật hát Then trải nghiệm thực tế sẽ mang đến cho bạn những cảm nhận sâu sắc và ấn tượng nhất. Tuy nhiên nếu bạn muốn nghe hát Then tại nhà thì hệ thống karaoke gia đình hoặc các sản phẩm loa kéo đều có thể đáp ứng được nhu cầu của bạn. Để âm thanh được hay nhất hãy lựa chọn các sản phẩm chất lượng cao để nghe những bài hát Then được chi tiết rõ ràng từng lời ca, tiếng nhạc.
Bài viết trên đây là những thông tin mà Hào Quang Group tổng hợp với chủ đề Hát then là gì? Bài viết cung cấp các thông tin về loại hình hát then nguồn gốc đặc điểm của nó. Hy vọng thông qua bài viết bạn đã hiểu thêm về loại hình nghệ thuật dân gian này. Hãy theo dõi Hào Quang Group để nhận được thêm những thông tin thú vị về các chủ đề liên quan tới âm thanh nhé.
